Edat Bağlaç

EDAT ve BAĞLAÇLAR 

Aşağıdakilerden hangisinde edat ya da bağlaca yer verilmiştir?

Bu soru kalıbını çözebilmek için türlerin  temel özelliklerini bilmemiz gerekir.

        Temel Özellikleri 

I.Kural: Tek başına anlamı olmayan, cümle içinde anlam kazanan sözcüklerdir.(Bu özellik hem edat hem de bağlaç için geçerlidir.)

ile

için 

ama    

veya

Begüm ile Bilge aynı kitapları okudu. 

Defne için rekabet gücü önemliydi.

Alabilecek parası vardı ama cesareti yoktu.

Kulağının dibinde  veya beyninin içindeydi.

II.Kural: Edatlar genellikle bağlaçlar ile karıştırılabilir.Nasıl ayırt edilir?

 Bağlaçlar, iki sözcüğü ya da iki cümleyi birbirine bağlayan sözcüklerdir. Genellikle cümleden çıkarıldığında anlamı etkilemez.

İnsanlar ve doğa üzerine yazılar yazdı.

Gelecek birileri var fakat yeterli değil.

Edatlar ( İlgeçler) sadece cümleler ve sözcükler arası anlam ilişkileri kurma konusunda görevlidir. Genellikle cümleden çıkarıldığında anlamı etkileyen sözcüklerdir.

Annesi gibi erken kalkmayı seviyor.

Başkan gelene kadar sınıfı ben yöneteceğim.

III.Kural: Hem edat hem de bağlaç olarak kullanılan sözcükler.

Yalnız 

Ancak 

Tek

Bir

İle  

*"Yalnız, ancak, tek, bir " yerine sadece getirildiğinde anlamlıysa edattır.

Beni yalnız o aramıştı.

Dedesiyle ancak iki dakika görüşebildi. 

Bu konuda tek sen bilgi sahibisin.

Bir seni sevdi gönlüm.

*"Yalnız,  ancak,  tek, bir" yerine ama, fakat getirildiğinde anlamlıysa bağlaçtır.

Bugün çalışmaya başladı yalnız bitiremedi.

O para bulunur ancak ödenebilir mi?

* ile yerine ve bağlacı getirildiğinde sözcük anlamlıysa bağlaç, anlamsızsa edattır.

Kitap ile defter alacak parayı bulmuştu.

Kitap ile desteklediği kulesi birden yıkıldı.

Bilgi notu: ile başındaki - i harfi düşer ve kendisinden önceki sözcüğe eklenir.

Kitapla defter alacak parayı bulmuştu.

Kitapla desteklediği kulesi birden yıkıldı. 

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde edata yer verilmemiştir?

A) Öğrendiği doğru düşünceleri uygulayabilmek için daha iyi fırsat olmazdı.

B) Kardeşimin yardımı ile içeriye girdim ve eşyaları çıkardım.

C)Kedinin gözleri karanlıkta ateş parçası gibi parlıyordu.

D) Şehirdeki  yalnız yaşayış ne kadar sürdü bilmiyorum.

E) Bâki'yle şiirlerini okuma şerefine nail olmuş bahtiyarlardandı.

EDATLAR (İLGEÇLER)

*Tek başına anlamı olmayan, sonuna geldiği sözle cümledeki diğer sözcükler arasında ilişki kuran kelime türüdür. 

*Kendi başına bir anlamı olmayan, diğer söz ve söz öbekleriyle kullanıldığında anlam kazanır.  

Sözcük +edat= edat öbeği

Sabahtan beri seni bekliyorum. 

*Eklendiği söz öbeğine sıfat, zarf gibi görevler kazandıran sözcüklerdir.

Aslan (isim)

Aslan gibi delikanlı (sıfat)

Aslan gibi saldırdı (zarf)

En çok kullanılan edatlar:

ancak  başka beri bir dair doğru değil

değin denli dek dolayı diye gayri gibi

göre için ile kadar karşı karşın ötürü

rağmen sadece sanki üzere yalnız

Aşağıdakilerden hangisinde edat diğerlerden farklı anlamda kullanılmıştır?

Edatların cümle içinde kazandığı anlamları sorgulayan soru kalıplarıdır, çözebilmek için edatların da cümledeki anlamları bilinmelidir. 

İle 

Kimin ile (birliktelik), 

ne ile (araç/vasıta), 

nasıl (durum) anlamı katar.

Teyzeleri kasabadan trenle gelecekmiş. (araç)

Bahçede, kardeşimle oynuyor. (birliktelik)

Muhtar, telaşla odaya girdi. (durum)

İçin

Onu görmek için kütüphaneye gitti. (amaç)

Uyanamadığım için geç kalmıştım. (neden-sonuç)

Senin için herkes iyi şeyler söylüyor. (hakkında)

Papatya, benim için apayrı bir çiçekti. (görecelik)

Bu hazırlıkları konuklar için yaptık. (aitlik)

Çocukları için her fedakârlığı yapardı. (uğruna)

Gibi

Kardeşim, melek gibi biriydi. (benzerlik)

Saat üç gibi evden çıktı.(aşağı yukarı)

Zil çaldığı gibi dışarı çıktık. (tezlik)

Birazdan fırtına çıkacak gibi. (tahmin, olasılık)

Sanki

Ağaçlar, sanki bir dev gölgesiydi (benzerlik)

Babam, sanki seni dinler de! (inanmama)

Sanki birazdan yağmur yağacak. (tahmin, olasılık)

Göre

Kafama göre bir araba bulamadım. (uygunluk)

Sana göre hangimiz suçlu? (kanaat, görüş)

Bu sınav dünküne göre daha kolaymış. (karşılaştırma)

Kadar

Bu konuyu sabaha kadar halletmeliyim. (zaman, süre)

Ayvalar yumruğum kadardı. (benzerlik)

Durakta bir saat kadar bekledim. (yaklaşık)

Hiç kimseyi senin kadar sevmedim. (karşılaştırma)

Tilki kadar kurnaz bir adam. (derece, ölçü)

Üzere

Yarın getirmek üzere arabayı alabilirsin. (şartıyla)

Teşekkür etmek üzere sahneye çıktı. (amacıyla)

Anlaştığımız üzere yarın buluşuruz.   (şekilde, tarzda)

Uçağımız kalkmak üzereydi.  (zaman)

Doğru

Çocuklar sahile doğru yürüyorlar. (yön)

Akşama doğru buralar sakinleşir. (zaman)

Karşı

Güneşe karşı uzamış yatıyor. (yön)

Sabaha karşı köye vardık. (zaman)

Başka

Senden başka herkes maça gitmiş. (dışında, hariç)

Not: “Doğru, karşı, başka” sözcükleri, cümle içinde ilgeç dışında değişik görevler kazanabilir.

Çocuklarına her zaman, doğru söylüyorum. (Zarf)

Sence doğru tarafa mı gidiyoruz? (sıfat)

Sonunda doğruyu buldum. (ad)

Arabası karşıdan, çok net gözüküyor. (ad)

Evimiz şehrin karşı yakasındaydı. (sıfat)

Babasına asla karşı gelmez.(zarf)

Sana başka, bana başka konuştu. (Zarf)

Bize başka bir adres verdiler. (sıfat)

Bunu başkasından duymuş. (adıl)

BAĞLAÇLAR:

*Eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini (isim, sıfat tamlamaları gibi), cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir. 

Akıllı ve hayırlı bir evlat istemişti.

Karlı geçitler ya da insan eli değmemiş topraklar...

Gün çoktan doğmuştu fakat kimse tarlaya gitmemişti.

* Bağlama görevi dışında birçok anlam ilgileri de kurmaktadır.

* Bağlaçlar her zaman ayrı yazılır. (İle hariç)

Sık kullanılan bağlaçlar:

* ve, veya, ile, ama,fakat, de,bile, dahi, ancak, 

* çünkü, eğer, hâlbuki, hem … hem , 

* hiç değilse, ise, ki, lâkin, meğer, nasıl ki,

 * ne … ne, ya..ya ,öyle, öyle ki, sanki,

* şu var ki, üstelik, yahut, yalnız, yoksa, zira...

Sıralama bağlaçları: (ile, ve)

Hayır ve şer birlikte olmaz.

İnsanlar hayal ile gerçek arasında sıkışmış. 

Üstelik bağlaçları: (de, bile, dahi)

Hataları da olmuştur. 

Sinemaya  bile gitmiştik.

Amcası  dahi onunla konuşmuyor. 

Seçme bağlaçları: ( veya, veyahut, yahut, ya...ya, ya da)

Sabahları veya akşamları ne fark eder ?

Sabahları veyahut akşamları ne fark eder ?

Sabahları yahut akşamları ne fark eder ?

Ya sabahları ya akşamları ne fark eder ?

Sabahları ya da akşamları ne fark eder ?

Olumluluk olumsuzluk bağlaçları: ( ama, fakat, lakin, ancak, yalnız)

Her zaman sakindi ama damarına basılınca değişirdi.

Her zaman sakindi fakat damarına basılınca değişirdi.

Her zaman sakindi lakin damarına basılınca değişirdi.

Her zaman sakindi ancak damarına basılınca değişirdi.

Her zaman sakindi yalnız damarına basılınca değişirdi.

Ne   ...  Ne  bağlacı: 

Cümlede olumsuzluk ve arasında anlamlarını katmak için kullanılır. 

Ne bizimle gelir ne başkalarıyla olurdu.

Ne çalışkan ne tembel  biriydi. 

Karşılaştırma bağlaçları:( ise, rağmen, eğer)

Eğer  sonunu bilseydiniz böyle davranmazdınız. 

Şayet bizim için geliyorsa çok geç kaldılar.

Yemekhaneye gittik, Ahmet ise bizle gelmedi.